بررسي ارتباط نوروز با آموزه هاي دين اسلام و برخي ارزش هاي مذهبي، و نگاه قرآن و روايات به عيد و نوروز و اشاره به برخي اعمال و آداب نوروز از محورهايي است كه در مقاله زير مورد توجه و بازخواني قرار گرفته است. با هم آن را از نظر مي گذرانيم.

رابطه نوروز با بهار طبيعت

عيد نوروز، از جمله اعيادي است كه قدمتي ديرين و گستره اي وسيع دارد. ملتهاي گوناگون از جمله ايرانيان، از عهد باستان تابحال اين مراسم را با آداب و رسومي خاص برگزار مي كنند. نوروز تنها آئيني است كه با آغاز بهار، هماهنگ و همزمان بوده، و با نو شدن سال، آغاز مي شود، چون خورشيد در نخستين روز بهار به نقطه اول حمل مي رسد.

در روايتي از معصوم(ع) فصل بهار به رستاخيز انساني تشبيه شده و آمده: «اذا رايتم الربيع فاكثروا ذكر النشور، وقتي كه بهار را ديديد قيامت را بسيار به ياد آوريد. «جشن نوروز نمادي از سالگرد بيداري طبيعت از خواب زمستاني است كه به رستاخيز و حيات منتهي مي شود.

قرآن كريم مي فرمايد: «با دقت به آثار و نشانه هاي رحمت پروردگار بنگر، كه چگونه زمين را پس از مردن دوباره زنده مي كند همان خداوندي كه مردگان را بعد از مردن دوباره زنده مي نمايد. و اوست كه با قدرت ذاتي خود بر هر چيزي تواناست. » (روم. 50)

آري، نوروز كه آغاز فروردين و بهار است نشانه رويشي جديد و آفرينش و حيات گياهان، درختان و حيوانات است.

علامه مجلسي (ره) مي فرمايد: شروع فروردين كه با عيد نوروز آغاز مي شود باعث رشد بدن هاي حيوانات و زمينه زايش و رويش درختان و گياهان است. (1) كه همه اينها نشانه قدرت خداوند سبحان است.

با ظهور اسلام و گرايش ايرانيان به اسلام، نه تنها چالشي ميان اسلام و آيين هاي ملي ايران- خصوصا نوروز- به وجود نيامد بلكه اسلام با آراسته كردن نوروز به دعا، نماز و... و با كمك به غناي محتوايي آن، رنگ و بويي تازه به آن داد و پيوندي مستحكم ميان آن و ايران برقرار شد.

اما در عصر پهلوي سران طاغوت براي رسيدن به اهداف ضد اسلامي خود تلاش كردند تا ميان اسلام و ايران نوعي تقابل مصنوعي به وجود آورند و لذا تلاش كردند تا با دميدن بر كوره خرافات و آتش پرستي، اسلام را عامل تباهي فرهنگ و تمدن ايران نشان داده و مردم را به سمت بعضي از مراسم خرافي در اين ايام سوق دهند. چنان كه سيزده را نحس جلوه مي دادند كه كمتر كسي در سيزده نوروز در خانه خود مي ماند و همه به دشت و صحرا پناه مي بردند. در اين هنگام هم علماي بزرگي همچون استاد شهيد مطهري(ره) با گفتار و تاليف كتاب «خدمات متقابل اسلام و ايران» به مقابله با اين گونه تبليغات و شايعات برخاستند.

عيد در لغت

عيد در زبان فارسي به معناي «جشن» است. عيد روز مباركي است كه مردم در آن جشن مي گيرند و شادي مي كنند و در اين روز به همديگر عيدي مي دهند از قبيل: هديه، پول، خلعت. » (2) اين واژه در عربي برگرفته از كلمه «عود» به معناي بازگشت به پيروزي ها و راحتي هاي نخستين است.

يكي از دلايلي كه بعضي از روزها را «عيد» ناميده اند اين است كه مردم در آن روزها با توبه، دعا و نيايش به سوي پروردگار متعال باز مي گردند و خداي سبحان نيز مغفرت خود را شامل حال آنان مي كند.

واژه عيد در قرآن كريم

كلمه «عيد» كه ريشه آسماني دارد يك بار بصورت صريح در قرآن كريم بكار رفته است، در اين باره مي خوانيم:

«عيسي عرض كرد خداوندا! پروردگارا! مائده اي براي ما بفرست تا براي اول و آخر ما، عيدي باشد و نشانه اي از تو، و به ما روزي ده كه تو بهترين روزي دهندگاني. (مائده. 114) عيد كه در اين آيه شريفه بكار رفته از ماده «عود» به معناي بازگشت است.

از آن جا كه روز نزول مائده آسماني بر حواريون روز بازگشت به پيروزي و پاكي و ايمان به خدا بود، حضرت مسيح(ع) آن را عيد ناميده است، و همان طور كه در روايات آمده، نزول مائده آسماني در روز يكشنبه بود و شايد يكي از علل احترام روز يكشنبه در نزد مسيحيان نيز همين موضوع باشد. (3)

نوروز در نگاه اهل بيت(ع)

در اين كه روز عيد، چه روزي است بيانهاي مختلفي آمده است. گاه از برخي ايام خاص به عنوان عيد ياد شده است از جمله در روايتي مي خوانيم: عيدها چهارتاست: فطر، قربان، غدير و روز جمعه. (4) اما در برخي روايات نيز از عيد تعبيرهاي گوناگوني شده:

حضرت علي(ع) فرمودند: «كل يوم لايعصي الله فيه فهو عيد، هر روز كه در آن معصيت خدا نشود عيد است. »(5) در حقيقت روز ترك گناه، روز پيروزي، پاكي و بازگشت به فطرت نخستين است، بنابراين انسان مي تواند طوري عمل كند كه هر روز برايش عيد باشد.

امام صادق(ع) به يكي از اصحابش به نام معلي بن خنيس درباره عيد نوروز فرمودند: «نوروز روزي است كه پيامبر اكرم(ص) در غدير خم براي ولايت اميرالمؤمنين(ع) از مردم پيمان گرفت، روزي است كه آن حضرت برخوارج نهروان پيروز شد و روزي است كه قائم ما اهل بيت(ع) ظهور خواهد كرد. »

همچنين فرمودند: «نوروز آن روزي است كه پيامبر گرامي اسلام در سال هشتم هجرت در فتح مكه علي(ع) را برشانه خود بالا برد تا اينكه بتهاي معروف قريش را از بالاي خانه كعبه بزيرافكند و در هم شكست و خردكرد و اين واقعه در اواخر ماه رمضان صورت گرفت. (6)

ارزش هاي نوروز

1- صله رحم:

يكي از سنت هاي خوب و با ارزش كه در ايام نوروز رايج و متداول است، ديد و بازديدهاست كه در ميان اقوام و دوستان انجام مي گيرد و در كتب روائي ما از آن به «صله رحم» تعبير شده است.

پيامبر اكرم(ص) فرمودند: «صله الرحم تزيد في العمر و تدفع ميته السوء، صله رحم عمر آدمي را بسيار بلند مي كند و از مرگ بد جلوگيري مي كند. »(7)

در اين ديد و بازديدها، انسانها از مشكلات هم آگاه مي شوند و درصدد حل آنها برمي آيند، مقام معظم رهبري در پيام نوروزي خود فرمودند: «نوروز براي ما عبادت است... (مردم) اين روزها را بهانه اي براي ديد و بازديد و رفع كدورتها و كينه ها و محبت به يكديگر قرارمي دهند، اين همان برادري و عطوفت و همان صله رحم در اسلام است، بسيار خوب است.. عيد نوروز چيز خوبي است، وسيله اي است كه دلها با آن شاد مي شود، انسانها با يكديگر ارتباط برقرارمي كنند، صله رحم و صله احباب مي كنند... انسان بايد با ارحام صله كند، يعني ارتباط برقراركند. »(8) و اين صله رحم و ديد و بازديد از خويشان و دوستان و رفع كدورتها از بهترين ارزش ها و سنتهاي نوروز است، و روايات اسلامي در اين باره بسيار فراوان است تا جايي كه در روايات آمده، با بستگان خود ديدار داشته باشيد، هر چند در حد نوشاندن آبي باشد، واگر چه با سلام كردن باشد.

«زخويشان هر كسي ببريد پيوند

به تيشه، ريشه و پيوند خود كند

به مال خويش بايد مرد عاقل

نمايد قوم و خويش خويش، خوشدل»

2- نظافت

رعايت نظافت و بهداشت از جمله اموري است كه در دستورات ديني و اسلامي مورد سفارش و تأكيد فراوان قرار گرفته است. پيامبر اكرم(ص) فرمودند: «النظافه من الايمان، پاكيزگي و نظافت جزء ايمان است» (9) اسلام دين نظافت، پاكي و نشاط و شادي است و خداوند هم زيبائي و نظافت را دوست دارد.

افرادي كه در روزهاي ديگر به هر دليل در رعايت بهداشت و نظافت كوتاهي مي كنند، با فرارسيدن عيد نوروز و در سايه عزم و اراده و حركت جمعي و عمومي كه براي آنها فراهم گرديده، بدنبال نظافت و پاكيزگي مي روند.

3-توجه به قرآن كريم

پيامبر اكرم (ص) فرمودند: «ان هذا القرآن مأدبه الله فتعلموا مأدبته ما استطعتم، قرآن سفره ضيافت خداست پس تا مي توانيد از ضيافت او فرا گيريد. »(01) از آن جا كه قرآن كريم آخرين كتاب آسماني براي هدايت بشر مي باشد و سعادت خوشبختي انسان را در دنيا و آخرت تامين مي كند و در زندگي مسلمانان نيز حضوري ثابت و گسترده دارد، امروزه جزو يكي از اركان سفره عيد نوروز بشمار رفته، و قرائت آن در ساعات اوليه سال، از جمله آداب تحويل سال است.

«حافظا در كنج فقر و خلوت شبهاي تار

تا بود وردت دعا و درس قرآن غم مخور. »

4-هديه و عيدي

يكي از رسوم معمول در عيدها، هديه و عيدي دادن است، پيامبر اكرم(ص) فرمودند: «الهديه تذهب الضغائن من الصدور، هديه دادن كينه ها را از دل مي برد. (11)

نويسنده كتاب در «سايه آفتاب» مي نويسد: در روز عيد نوروز به خدمت امام خميني رسيديم، حضرت امام با نشاط تر از روزهاي گذشته و متبسم و باقباي نو وارد شدند و به افراد حاضر چند بار «مبارك باشد» گفتند، سپس خودشان سراغ سكه هاي يك ريالي را گرفتند و در كف دست قرار دادند، افراد حاضر نيز بعد از دست بوسي هر كدام چند عدد برداشتند مشابه اين برنامه در نوروز سالهاي ديگر نيز تكرار مي شد. »(21)

5-حسابرسي

حضرت علي(ع) فرمودند: «من حاسب نفسه سعد، هر كس نفس خود را حسابرسي كند نيكبخت شود. (31)

در پايان هر سال ادارات، تشكيلات، صاحبان كسب و پيشه و... به حسابرسي كارهاي خود در طول سال مي پردازند و اين امري است طبيعي كه با اين بررسي ها، كم و كاستيها و ضعفها و قوتها روشن مي شود و افراد درصدد جبران ضعفهاي خود برمي آيند.

چه خوب است ما هم به حساب اعمال و كردارهاي يكساله خود بپردازيم و آنها را مورد بازنگري قرار دهيم.

عيد نوروز علاوه بر موارد بالا كه به اختصار بيان شد داراي ارزشهاي مثبت ديگري نظير زيارت اهل قبول، حضور در اماكن متبركه، توجه به خانواده و فرزندان و... است كه از پرداختن تفصيلي به آنها خودداري مي شود.

برخي از اعمال عبادي نوروز

عيد نوروز، علاوه بر اينكه عيدي ملي و ميهني است از صبغه اسلامي هم برخوردار است به طوري كه براي روز اول فروردين اعمال و عباداتي ذكر شده كه نشانگر اهميت اين روز مي باشد. از جمله از امام صادق روايت شده كه فرمود: در روز نوروز، غسل كن و تميزترين لباسهاي خود را بپوش و به بهترين عطرها خود را خوشبو كن و اين روز را روزه بگير. (41)

براين اساس بسياري از فقها همچون: مرحوم نائيني، صاحب جواهر، آيت الله حكيم، امام خميني و... غسل روز عيد نوروز را مستحب دانسته اند. همچنين براي اين روز چهار ركعت نماز سفارش شده كه در مفاتيح الجنان مذكور است.

دعا:

براي روز اول سال سفارش به دعا و درخواست خير و بركت از درگاه خداوند شده است. محدث قمي براي روز اول دعايي را با اين مضمون نقل كرده: اللهم صل علي محمد و آل محمد، الاوصياء المرضيين و علي جميع انبيائك ورسلك بافضل صلواتك و بارك عليهم بافضل بركاتك و...

مقام معظم رهبري در پيام نوروزي شان فرمودند:

تحويل سال جديد شمسي كه مصادف با نوعي تحول در عالم طبيعت مي باشد، فرصتي است براي اين كه انسان به تحول دروني و به اصلاح امور روحي، معنوي و مادي خود بپردازد، ايجاد تحول كار خداست... اما ما موظفيم كه براي تحول در درون خود، در زندگي خود و در جهان اقدام كرده و همت و تلاش به عمل آوريم. (51)

پانوشتها:

1-بحارالانوار ج 65

2-فرهنگ معين

3-تفسير نمونه ج 5 ص 165

4-بحار ج 68 ص 276

5-نهج البلاغه حكمت 438

6-بحار ج 65 ص 137

7-نهج الفصاحه ص 313

8-پيام نوروزي مقام معظم رهبري نوروز 1377

9-بحار ج 26 ص 291

01-وسائل الشيعه ج 6 ص 168

11- ميزان الحكمه ج 11 ص 456

21-در سايه آفتاب ص 228

31-مستدرك الوسائل ج 21 ص 154

41-وسائل ج 8 ص 172

51-پيام نوروزي سال 1369